एक डझन मध्ये बारा संख्या का असते

 

एक डझन मध्ये बारा संख्या का असते

"डझन" हा शब्द इंग्रजी शब्द "dozen" वरून आला आहे, जो स्वतः फ्रेंच शब्द "douzaine" (अर्थात 'सुमारे बारा' किंवा 'बाराचा गट') यावरून तयार झाला आहे. हा शब्द लॅटिन शब्द "duodecim" (duo = दोन, decem = दहा; म्हणजेच दोन आणि दहा मिळून बारा) यापासून उत्पन्न झाला आहे.

म्हणून, मुळात भाषिक इतिहासामुळे "डझन" म्हणजे १२ ही संख्या ठरली.

१२ ही संख्या निवडण्याची ऐतिहासिक आणि व्यावहारिक कारणे:

१. विभाज्यतेचे सोयीस्करपणा (Divisibility): १२ ही अतिशय "विभाज्य" संख्या आहे. तिला १, २, ३, ४, ६ आणि १२ असे एकूण ६ विभाजक आहेत. यामुळे अर्धे (६), तृतीयांश (४), चतुर्थांश (३) इत्यादी प्रमाणात वस्तू वाटणे किंवा मोजणे खूप सोपे होते. उदा. १० चे तुलनेत फक्त १, २, ५, १० असेच विभाजक आहेत.

२. प्राचीन मोजमाप पद्धती: अनेक प्राचीन संस्कृतींमध्ये १२ हा आधार (base) म्हणून वापरला जाई.

    * एक वर्षात १२ महिने.

    * एका दिवसात २४ तास (म्हणजे २ x १२).

    * इंचांमध्ये एक फूट हे १२ इंचाचे असते.

    * शिलिंगमध्ये १२ पेन्स होते.

    * ज्योतिषशास्त्रात १२ राशी.

३. व्यापारी उपयोग: व्यापाऱ्यांसाठी १२ च्या पटीत वस्तू मोजणे, विकणे आणि वाटणे सोयीचे होते. म्हणूनच अनेक गोष्टी डझनाच्या संख्येने विकल्या जाऊ लागल्या.

४. शारीरिक मोजमाप: एका हाताच्या बोटांवर इतर चार बोटांचे पाठ (वगळता अंगठा) मोजता येतात. अशा प्रकारे एका हाताने १२ पर्यंत मोजता येते. अंगठ्याचा उपयोग मोजलेले ठिकाण लक्षात ठेवण्यासाठी केला जात असे.

त्यामुळे, भाषेच्या मूळापासून ते व्यावहारिक सोयीपर्यंत अनेक कारणांमुळे "डझन" म्हणजे १२ हे प्रमाण स्थिरावले.